Las Meninas

Najpierw zobaczyłam nie infantkę, nie Velázqueza, nie dziewczynki pochylone ku dziecku, ale drzwi. Jasny prostokąt w głębi obrazu.

Stałam przed Las Meninas w sali Prado i wiedziałam, że powinnam patrzeć na to, na co patrzą wszyscy: na małą Małgorzatę w jasnej sukni, na jej dwór, na wielkie płótno odwrócone tyłem, na malarza z pędzlem w dłoni. A jednak moje oczy wracały do drzwi. Do człowieka stojącego na schodach. Do światła, które nie należało do pokoju.

Obraz miał wyjście. A skoro miał wyjście, musiał mieć też wejście.

W muzeum było chłodno. Zbyt chłodno jak na Madryt. Ludzie przesuwali się za moimi plecami powoli, ostrożnie, z tym szczególnym rodzajem nabożności, który pojawia się tylko przed obrazami, o których wszyscy wiedzą, że trzeba je podziwiać. Ktoś szeptał po francusku. Ktoś po angielsku tłumaczył dziecku, gdzie jest król i królowa. Ktoś podniósł telefon, po czym natychmiast go opuścił, zatrzymany spojrzeniem strażnika.

Patrzyłam i nie działo się nic niezwykłego - tak przynajmniej mi się wydawało. Nic niezwykłego, jak na moment, w którym z obrazu obserwuje cię para królewska i wybitny artysta. Velázquez stał po lewej stronie, wysoki, spokojny, trochę zbyt obecny jak na postać z obrazu. Pędzel trzymał lekko, bez teatralności. Nie wyglądał jak człowiek schwytany w pracy, lecz jak ktoś, kto przerwał pracę tylko na tyle, żeby sprawdzić, czy patrzący stoi już tam, gdzie powinien. Infantka była jaśniejsza niż wszystko wokół niej. Jej suknia rozlewała się na boki jak sztywna, jasna chmura. Była dzieckiem, a zarazem centrum układu, który nie miał w sobie nic dziecięcego. Wokół niej pochylały się meninas: jedna z naczyniem, druga w geście troski, wyuczonym zapewne tak wcześnie, że musiał wydawać się naturalny. Dalej karlica, chłopiec, pies, postacie w półcieniu. Wszystko znane, reprodukowane, opisane, objaśnione setki razy.

A jednak coś się nie zgadzało.

Nie miałam wrażenia, że oglądam scenę. Miałam wrażenie, że weszłam komuś w pole widzenia. Myślałam, że patrzę na obraz. Dopiero po chwili zrozumiałam, że niemal wszyscy w obrazie patrzą w miejsce, w którym stoję. Nie dokładnie na mnie - jeszcze nie. Na miejsce. To było bardziej niepokojące.

Gdyby patrzyli na mnie, mogłabym się cofnąć, zawstydzić, pomyśleć, że uległam muzealnemu złudzeniu, że obraz jest po prostu wielki, ciemny i zbyt mądry. Ale oni patrzyli w punkt, który istniał przed moim przyjściem. W przestrzeń przed płótnem. W pustkę, którą moje ciało tylko przypadkiem wypełniło.

W Las Meninas nie ma bezpiecznego miejsca dla widza.

Odetchnęłam głęboko. Nic się nie zmieniło. Velázquez nadal patrzył. Infantka nadal patrzyła. Karlica nadal patrzyła tak, jakby wiedziała coś, czego nie zamierzała powiedzieć.

Wtedy spojrzałam w lustro.

Mały prostokąt światła na tylnej ścianie. Znałam go. Oczywiście, że go znałam. Każdy zna to lustro, zanim stanie przed obrazem. Król Filip IV i królowa Marianna, odbici w głębi, niewyraźni, oddaleni, a jednak konieczni. To ich miejsce powinno znajdować się przed obrazem. To ich miałby malować Velázquez. A może tylko tak chcieliśmy myśleć, żeby obraz dał się wyjaśnić. Bo scena była zwrócona ku nim — albo przez nich. A może ku każdemu, kto stanie tam, gdzie oni powinni stać. 

Poczułam nagle ciężar własnego ciała. Torbę na ramieniu. Dłonie. Stopy ustawione za blisko linii na podłodze. Oddech, który stał się zbyt głośny. Cała muzealna swoboda patrzenia rozpadła się w jednej chwili. Nie byłam już kimś, kto przyszedł obejrzeć arcydzieło. Stałam w miejscu władzy, w miejscu modela, w miejscu tych, których się nie ogląda, tylko którym się pokazuje świat.

A może przeciwnie.

Może stałam w miejscu każdego, kto myśli, że ogląda.

Najpierw przestraszyłam się, że Velázquez patrzy na mnie. Potem zrozumiałam, że nie - on patrzył na mnie, zanim przyszłam.

Wróciłam wzrokiem do drzwi w głębi obrazu.

Mężczyzna na schodach stał pomiędzy. Ani w pokoju, ani poza nim. Ani uczestnik sceny, ani całkiem widz. Jasność za jego plecami była zbyt mocna, jakby tamten prostokąt nie prowadził do kolejnej sali, tylko do miejsca, w którym obraz jeszcze nie zdecydował, czy chce kogoś wypuścić.

On mógł wyjść, albo wejść.

A może właśnie dlatego był najważniejszy: pokazywał, że granica istnieje, ale nie mówił, po której stronie jest bezpieczniej.

Obraz miał wyjście. A skoro miał wyjście, musiał mieć też wejście.

Wtedy zaczęły znikać dźwięki Prado.

Nie od razu. Nie dramatycznie. Najpierw ściszył się szmer turystów, jakby ktoś zamknął drzwi do sali obok. Potem przygasł odgłos kroków. Potem chłodne muzealne powietrze zgęstniało i zrobiło się cięższe, bardziej stojące, prawie żółte. Światło zmieniło kolor. Nie było już białym światłem muzeum, tylko światłem odbitym od ścian, sukien, twarzy, kurzu.

Pachniało drewnem i farbą. Wełną, kurzem, ciałem, psim futrem i czymś kwaśnym, ludzkim, czego nigdy nie czuje się przed obrazem, bo obrazów nie powinno się czuć.

Chciałam się odsunąć. Nie zdążyłam.

Velázquez uniósł pędzel.

— No os mováis — powiedział.

Zrozumiałam, zanim zdążyłam przełożyć słowa na własny język. Są zdania, które nie potrzebują tłumaczenia, bo trafiają od razu w ciało. W kolana. W barki. W oddech. W tę część człowieka, która wie, że została ustawiona w cudzym porządku i że najmniejszy ruch mógłby go zniszczyć.

Chciałam się cofnąć. Naprawdę chciałam.

Ale za mną nie było już sali Prado. Nie było jasnej podłogi, strażnika przy ścianie, grupy turystów, chłodnego powietrza muzeum. Był tylko pokój. Ciemniejszy, niż wydawał się z zewnątrz. Większy i niższy zarazem. Ciężki od spojrzeń.

Infantka patrzyła na mnie. Ani z ciekawością, ani nie ze strachem. Raczej z tym spokojnym zdziwieniem dziecka, które od urodzenia wie, że świat ustawia się wokół niego. Jej jasna suknia była cięższa, niż myślałam. Nie była mgłą z farby, lecz materią: sztywną, szeleszczącą, zbyt szeroką dla małego ciała.

Dziewczynka podająca jej naczynie zastygła w półukłonie. Jej dłoń nie drżała. Druga menina trwała w geście gotowym do troski, jakby troska także mogła być częścią ceremonii. Chłopiec przy psie patrzył z niecierpliwością kogoś, kto chciałby poruszyć świat, ale jeszcze nie dostał pozwolenia.

Karlica spojrzała na mnie inaczej. Ostro. Jak ktoś, kto pierwszy rozumie okrutny żart, ale nie zamierza tłumaczyć go innym.

Pies leżał przy podłodze i oddychał ciężko. Ten oddech przeraził mnie najbardziej. Nie spojrzenie Velázqueza, nie infantka, nie ciemny kształt wielkiego płótna odwróconego tyłem. Pies. Bo dopóki oddychał, nie mogłam udawać, że nadal stoję przed malowidłem.

Farba nie oddycha. Pamięć nie porusza bokami w śnie.

Spojrzałam znowu w głąb pokoju. Mężczyzna w drzwiach nadal stał na schodach. Ani nie schodził, ani nie odchodził. Światło za nim było jasne, ale nie obiecywało wyjścia. Wyglądał, jakby od lat trwał w jednym geście, wiedząc coś, czego nikt w pokoju nie powinien powiedzieć na głos.

Spojrzałam w lustro - mały prostokąt światła na tylnej ścianie zadrżał. Przez chwilę zobaczyłam to, co powinnam zobaczyć: twarz mężczyzny z brodą i bladą twarz kobiety obok niego. Filip i Marianna. Odbici, oddaleni, prawie nierzeczywiści, jakby od początku należeli bardziej do światła niż do pokoju. Potem ich rysy poruszyły się.

Nie zniknęli od razu. Ich twarze zaczęły ustępować miejsca mojej, ale nie tak, jak ustępuje obraz w lustrze. Raczej tak, jakby moje odbicie weszło pod ich skórę. Broda króla rozmyła się w cieniu moich włosów. Bladość królowej przesunęła się po moim policzku. Przez jeden moment byliśmy tam wszyscy: oni i ja, cudze twarze i moja twarz, cudze miejsce i moje ciało, jedno spojrzenie nałożone na drugie.

Zrozumiałam wtedy, że znalazłam punkt. Jeden jedyny punkt - miejsce, z którego nie można już udawać, że stoi się na zewnątrz.

Stałam tam, gdzie powinni stać król i królowa. Tam, gdzie stał model.

Velázquez patrzył na mnie spokojnie.

Nie jak człowiek zaskoczony obecnością obcej kobiety. Nie jak malarz, któremu ktoś wszedł do pracowni. Patrzył tak, jak patrzy się na kształt, który wreszcie znalazł właściwe miejsce. Jakby brakowało nie mojej twarzy, lecz mojego bezruchu.

— No os mováis — powtórzył ciszej.

Tym razem nie zabrzmiało to jak prośba, ani jak rozkaz.

Raczej jak zasada obrazu.

Nie ruszajcie się, bo jeśli się ruszycie, zniknie król.

Nie ruszajcie się, bo jeśli się ruszycie, infantka przestanie być w centrum.

Nie ruszajcie się, bo jeśli się ruszycie, okaże się, że nikt tu nie patrzy z bezpiecznego miejsca.

Poczułam ciężar własnego ciała. Dłonie. Twarz. Ubranie, które nie pasowało do pokoju. Oddech zbyt szybki, zbyt współczesny, zbyt mój. Chciałam powiedzieć, że to pomyłka. Że jestem tylko widzem. Że przyszłam popatrzeć.

Ale właśnie tego nie mogłam już powiedzieć.

Bo w tym pokoju widz nie istniał poza obrazem.

Velázquez dotknął pędzlem płótna.

Nie widziałam, co albo kogo maluje. Wielkie płótno stało odwrócone tyłem, ciemne, niedostępne, większe ode mnie. Zobaczyłam tylko ruch jego ręki. Mały, pewny, niemal obojętny. Ruch człowieka, który wie, że patrzenie jest także sposobem posiadania.

Nie wiem, ile trwał ten bezruch.

W obrazie czas nie płynie tak jak w muzeum. Może minęła chwila. Może jedno pociągnięcie pędzla. Może tyle, ile potrzeba, żeby farba przyjęła światło i zatrzymała je na zawsze.

Velázquez nadal patrzył. Infantka nadal stała w jasnej sukni. Karlica nadal wiedziała i nie miała zamiaru niczego objaśniać.

Pies oddychał ciężko przy podłodze.

A ja nie ruszałam się, bo nie wolno było się ruszyć. Nie dlatego, że ktoś mnie trzymał. Dlatego, że wszystkie spojrzenia przechodziły przeze mnie jak nici przez tkaninę. Gdybym zrobiła krok, rozdarłabym coś, czego nie umiałabym już naprawić.

Próbowałam odwrócić wzrok. Najpierw tylko trochę. W bok, ku drzwiom, ku jasności za plecami mężczyzny stojącego na schodach. Potem niżej, ku podłodze, ku ciężkiemu ciału psa. Myślałam jeszcze, że jeśli przestanę patrzeć, obraz mnie wypuści. Nie wypuścił. Bo to nie moje spojrzenie mnie trzymało - to oni patrzyli.

Velázquez. Infantka. Karlica. Lustro, w którym król, królowa i moja twarz nakładały się na siebie jak źle zmyta farba. Stałam w punkcie, na który patrzył obraz, i mogłam zamknąć oczy, mogłam zapomnieć własne imię, mogłam przestać rozumieć, gdzie jestem — nic by to nie zmieniło.

Człowiek oglądany nie znika tylko dlatego, że sam przestaje patrzeć. To oni musieli odwrócić wzrok, żeby mnie wypuścić.

Wtedy pies zaszczekał. Krótko. Chrapliwie. Prawie niechętnie, jakby  znudziła mu się doskonałość kompozycji. To była pierwsza rzecz, która nie należała do obrazu. Chłopiec przy psie poruszył stopą. Infantka drgnęła tak lekko, że może tylko mi się wydawało. Karlica odwróciła głowę. A Velázquez — po raz pierwszy — przestał patrzeć na mnie. Odwrócił wzrok, tylko na chwilę i to wystarczyło.

Poczułam, jak miejsce, w którym stałam, traci kształt. Jakby ktoś wyjął spod moich stóp niewidzialną płytę. Lustro w głębi zamigotało: król, królowa, moja twarz, światło, nic. Pokój rozsunął się bezszelestnie, nie jak drzwi, lecz jak źle naciągnięte płótno.

Wtedy ktoś chwycił mnie za ramię.

Nie mocno. Po ludzku. Z niecierpliwością, z ulgą, z gniewem.

— Gdzie byłaś? — usłyszałam. — Szukaliśmy cię od kilku godzin. We wszystkich salach. Tutaj też.

Odwróciłam głowę.

Za mną znowu była sala Prado. Jasna podłoga. Turyści. Strażnik. Chłodne muzealne powietrze. Ktoś mówił po angielsku. Ktoś podnosił telefon. Ktoś szeptał, że to przecież tylko obraz.

Spojrzałam na rękę, która trzymała mnie za ramię, potem na płótno.

Velázquez stał tam, gdzie stał.

Infantka patrzyła tam, gdzie patrzyła.

Lustro w głębi było małym prostokątem światła.

— Nigdzie nie byłam — powiedziałam.

Mój głos zabrzmiał spokojniej, niż powinien.

— Cały czas stałam tutaj.